Top.Mail.Ru
192 Kbps
128 Kbps
64 Kbps
48 Kbps
Arm Radio FM 107
Vem Radio FM 91.1
Im Radio FM 103.8
Azərbaycan israrlı şəkildə 1993-cü il Artsax barədə BMT-nın TŞ qətnamələrini münaqişənin həlli üçün hüquqi əsas kimi təqdim etməyə çalışır: AR XİN
2019-05-17 16:02:35

Azərbaycan hakimiyyətləri tərəfindən danışıqların formatı və Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasının hüquqi əsaslarına dair davam edən spekülasyonlar ilə bağlı Artsax Respublikasının XİN İnformasiya və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi bir sıra müşahidələr etmək lazım olduğunu nəzərə alaraq şərh təqdim edib.

“Azərbaycan israrlı şəkildə 1993-cü ildə Artsax barədə BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən qəbul edilmiş qətnamələrini münaqişənin nizamlanmasının hüquqi əsası kimi təqdim etmək istəyir . Oxşar yanaşma Azərbaycan tərəfindən bu sənədlərin özbaşına şərh edilməsinin aydın nümunələrindəndir.

Bu baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, xüsusən beynəlxalq sülhə təhlükə yaramayan yerli münaqişələrin nizmalanması üçün BMT-nin Nizamnaməsiylə ilk növbədə regional təşkilatlara müraciət etməyi nəzərdə tutulur. BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycan-Qarabağ münaiqşəsi məsələsində də formulada qeyd etdiyi kimi ATƏM/ATƏT səylərini dəstəkləyərək, birbaşa vasitəçilik missiya etmədən bu yanaşmaya əsaslanır. Məhz bu səbəblə BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin nizmlanmasının parametrləri və prinsipləri müəyyən edilməmişdir. BMT və ATƏT arasında əməkdaşlıq barədə BMT Baş Assambleyasının formulalarında, eləcə də BMT Baş katiblərinin bəyanatlarında ifadə edilmiş beynəlxalq cəmiyyətin mövqeyinə əsasən, Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin siyasi nizamlanma məsələsi ATƏT səlahiyyəti altındadır, hansı da ABŞ, Rusiya və Fransaya vasitəçilik missiyasını yerinə yetirmək mandatı verib.

Ondan başqa istənilən sənəd olduğu kimi BMT-nin və Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələr zəmanənin kontekstindən və onların qəbulu olaylarından kənarda nəzərdə tutula bilməz. Müharibəni sona çatdırmağa və BMT Nizamnaməsinin tələb etdiyi kimi, münaqişəni yalnız sülh yolu ilə danışıqlar yolu ilə həll etmək üçün siyasi dialoqa başlamağa istiqamətli aktiv döyüşlər zamanı bütün dörd qətnamə qəbul edildi. Bütün dörd qətnamələr də aktiv döyüş əməliyyatları zamanı qəbul olunub. Məqsəd müharibəyə son qoymaq münaqişəni müstəsna olaraq sülh yoluyla nizamlanması məqsədiylə siyasi dialoqa başlamaqdır, bunu necə ki, BMT-nin nizamnaməsi tələb edir.

Bu faktdır ki, 1994-cü il mayın 12-də Artsaxın (Dağlıq Qarabağ), Azərbaycanın və Ermənistanın arasında atəşin və hərbi əməliyyatların tam dayandırılması barədə müddətsiz sazişin imzalanmasından sonra BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası bir daha Artsaxa dair qətnamələr qəbul etməyib. Həmin qurum Azərbaycan- Qarabağ münaqişəsinin siyasi nizamlanması məsələsiylə məşğul olmayıb. Bildirmək lazımdır ki, BMT-nin TŞ məhz Azərbaycanın mövqeyi səbəbindən onu həyata keçirməyib, hansı ki, kəskinliklə qətnamələrin əsas tələbindən atəşi, bütün hərbi və düşmənçilik əməliyyatlarının dərhal dayandırılmasını tələb edirdi. Birinci qətnamənin qəbulu anından 1994-cü ilin mayına kimi atəşkəs barədə sazişin müddətsiz imzalanmasından ötən bir il ərzində Azərbaycan tərəfi dəfələrlə müvəqqəti atəşkəs barədə şərtləşməni pozmuş, yaxud onun uzadılmasından imtina etmişdir.

Sülhü himayə edən özünü hərbi əməliyyatları dayandırmaq məcburiyyətləriylə olan fonda BMT TŞ qətnamələrinə rəsmi Bakının hərbi üstünlüyə çatmaq niyyətiylə müharibəni davam etdirmək olub. Ondan əlavə Artsax və Azərbaycan silahlı qüvvələri təmas xəttində vəziyyəti qəyyumsuzlaşdırmağa istiqamətləndirən Azərbaycanın məqsədyönlü siyasətini, ermənilərə nifrətçilik ,Artsax ilə bir başa danışıqlar aparmaqdan imtina etməsi, bütün mümkün vasitələrlə Artsaxı təcrid etmək cəhdləri, həmçinin Artsaxa edilən səfərlərə mane olmaq, BMT-nin Təhlükəsizlik şurasının qətnamələrində olan bir sıra tələblərə və çağırışlara ziddir. Onlar münaqişənin sülhlə nizamlanmasını çətinləşdirir, (qətnamələr 822, 853), bütün hərbi və rəqibin hərəkətlərini dərhal dayandırın sabit atəşkəsin (qətnamə 822) danışıqlar həllinə nail olmaq üçün ATƏT-in Minsk Konfransının təcili çağırılmasını təmin etmək münaqişəsinin (qətnamə 853) sülh yolu ilə həllinə mane hər hansı hərəkətlərdən çəkinməyə, xüsusilə tərəflər arasında birbaşa əlaqələr vasitəsilə danışıqlar yaradılması haqqında (Qətnamə 874), regionunda iqtisadi və enerji əlaqələri və kommunikasiya kanallarını bərpa etmək (853 saylı qətnamə) humanitar yardım etməyə (qətnamələr 822, 853, 874) yönəlmişdir.

Sabotaj və Azərbaycanın bu qətnamələri qarşılıqlı məqsədlərdən tam istifadə etməyə və döyüşlərin davam etdirilməsini haqlı olaraq istifadə etmək cəhdləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının yeni qətnamələr qəbul etmədiyi bir vəziyyət yaratmalı oldu. MDB Dövlətlər rəhbərlərinin Şurası 1994-cü il aprelin 15-də olan bəyanatı və 5-8 May tarixlərində Bişkek Protokolu, Artsax , Ermənistan və Azərbaycan parlamentlərinin rəhbərləri, sözügedən üç tərəfin hərbi liderləri arasında 1994-cü il müqaviləsi imzalandı. Mayın 12-də atəşlər və hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə sazişin imzalanması üçün,Azərbaycanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının 26 il əvvəl pozduğu qətnamələr əsasında Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün əsas kimi cəhdləri yaxşı niyyət prinsipinə tamamiylə ziddir.Rəsmi Bakı həmin qətnamələrə istinadən hərbi üstünlüyünü təmin etməklə nəsə nəticəyə çatmağa can atır ki, o da qətnamələrin məqsədlərinə olduqca ziddir.

Rəsmi Bakı tərəfindən BMT-nin TŞ qətnamələri və ümumi baxımla beynəlxalq qanun normları danışıqlar aparmaq razılaşması Azərbaycan tərəfinin qarşılıqlı güzəşt kimi təqdim etmək məsələsi müvafiq olmayan şərhin növbəti sübutudur. . Eyni zamanda, danışıqlar da daxil olmaqla, mübahisələrin sülh yolu ilə həll edilməsi BMT Nizamnaməsinin hüquqi cəhətdən məcburi tələbidir və müzakirə edilə bilməz. Dağlıq Qarabağa dair qətnaməsini qəbul edib və beləliklə, Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə məşğul olmadığını təsdiqləyərək, qəbul edilmiş 4 qətnamə hesablama prinsipləri kimi istifadə edilə bilməz. Ondan başqa 2008-ci il martın 14-də Azərbaycan BMT Baş Assambleyası tərəfindən DQ ətrafında qətnamənin qəbulunu təşəbbüs edərək onunla da təstiq edib ki, Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycan və Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması məsələsiylə məşğul olmur. Onun tərəfindənsə 1993-cü ildə qəbul olunan 4 qətnamələr nizamlanma prinsipləri olaraq icra edilə bilməz. BMT Nizamnaməsinin 12-ci maddəsinin 1-ci bəndinə uyğun olaraq: “ Bu müddətdə haçan ki, Təhlükəsizlik Şurası hər hansı bir mübahisə və ya vəziyyətlə bağlı həmin Nizamnaməylə özünə həvalə olunan funksiyaları həyata keçirirsə, Baş Assambleya həmin mübahisə yaxud vəziyyətə dair hər hansısa məsləhətlər verə bilməz. Əgər Təhlükəsizlik Şurası oxşar xahişlə müraciət etməzsə”. Diqqətəlayiqdir ki, MQ-nun bütün üç həmsədr ölkələri hansılar ki, həm də BMT-nin Daimi Şurasının üzvüləridir Baş Assambleyanın mövcud qətnaməsinin əleyhinə səs verib. Bakının Azərbaycan-Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ətrafında danışıq prosessinin formatına dair əsassızdır.

Azərbaycan Minsk Konfransının birinci sədri Mario Rafaellinin keçmiş məktublarından birini öz mövqeyini təsstiq etmək üçün danışıqlar formatı ətrafında müzakirə olunan ümumi kontekstini etinasızlığa vurmaqla, mövcud məsələ ətrafında ATƏT-də qəbul edilən gələcək qərarları təqdim edir. Qeyd etmək lazımdır ki, 1992-ci il sentyabrın 23-də xatırlanan məktubu göndərdikdən cəmi bir həftə sonra, Mario Rafaelli ATƏT fəaliyyətdəki sədri Yozef Morafşikə yeni məktub göndərib. Məktubda Minsk Konfransının sədri qeyd edir ki, “İtalya sədrliyi o prinsipə sadiq olub və sadiq olaraq qalmaqdadır hansı ki, “ seçilmiş digər nümayəndələr” formulası Dağlıq Qarabağın erməni və azərbaycanlı tərəflər arasında icazə vermir ayrıseçkilik qoyulsun”. Daha sonra Mario Rafaelli qeyd edir ki, “ oxşar variantda sahmanlaşan nizamlanma doğrulmuş olardı”.

Məktublarda deyilir: “Əlbəttə ki, Erməni əsilli əhali Azərbaycan mənşəli əhalidən yalnız 4 dəfə çox olduğu üçün deyil, həmçinin ərazini de-fakto nəzərət edən və status-kvonun dəyişdirilməsində maraqlı tərəf olduğu üçün əsas maraqlı tərəf hesab olunur. Beləliklə, hər bir tərəfsiz müşahidəçi üçün o (Dağlıq Qarabağ erməni əhalisi – Artsax XİN), Azərbaycan hökuməti ilə danışan əsas tərəfidir”.

Münaqişənin gələcək gedişatı əmin bir şəkildə göstərib ki, Artsax bunun əsas tərəflərindən biridir. Artsax və Azərbaycan arasında, yüksək səviyyəli görüşmə daxil olmaqla, keçirilmiş bir sıra birbaşa danışıqlar, həmçinin 1993-cü il Stepanakert və Bakı arasında hərbi əməliyyatların məhdudlaşdırması, müddətsiz atəşkəs və bunun uzadılması barədə əldə edilmiş razılaşmalar bunu sübut edir. 1993-cü il Artsaxın münaqişənin tam tərəfi olma statusu beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınmışdır hansı ki, sonra BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın istinad etdiyi o qətnamədə, eləcə də 1994-cü il ATƏT-in Budapeştdəki zirvəsinin yekun sənədində əksini tapmışdır.

Bir çox dəfə qeyd etdiyimiz kimi, Budapeşt zirvəsinin yekun sənədinə görə, münaqişə tərəfləri 1994-cü il mayın 12-nin razılaşmalarını təsdiq edən tərəflərdir.

Növbədi dəfə xatırlatmalıyıq ki, 1994-cü il mayın 12-də atəşkəs haqqında razılaşmanı Artsax, Azərbaycan və Ermənistan imzalanmışdır.

1994-cü il avqustun 29-dan Artsax, Azərbaycan və Ermənistan rəsmi bəyanatlarla çıxış edərək açıq şəkildə atəşkəs haqqında razılaşmanın saxlanılma öhdəliklərini təsdiq etdilər.

1994-cü il avqustun 31-də RF XİN bəyanat yayaraq qeyd etdi ki, “Moskvada bu günlərdə Bakıda, Yerevanda və Stepanakertdə edilən və münaqişənin bütün tərəflərinin DQ və Ermənistan-Azərbaycan sərhədində mayın 12-dən RF vasitəçiliklə təsdiq edilmiş atəşkəsin saxlanılmasını dəstəkləyən xüsusi bəyanatları alqışlayırlar. Azərbaycan, Ermənistan və Dağlıq Qarabağın hərbi strukturların rəhbərləri tərəfindən atəşkəs haqqında əmrlərin yenidən təsdiq olunması, mümkün pozuntularda günahkar şəxslərə qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsi, atəşkəs rejimini saxlama qərarlığı və hətta münqişənin dayandırılması haqqında siyasi razılaşmanın imzalanmasına qədər bütün çətinliklərə baxmayaraq, Qarabağda dinc nizamlanma prosesinin çəvirilməz olacağına olan inamını artdırır”.

1994-cü il noyabrın 12-də atəşkəs rejiminin saxlanılmasından 6 ay sonra, Minsk qrupunun fəaliyyətində olan sədri Andres Bürner bəyanatla çıxış edərək qeyd etmişdir ki, “bu gün Azərbaycan, Ermənistan və Dağlıq Qarabağ lidərləri tərəfindən atəşkəsi saxlama öz öhdəliklərini yenidən təqsdiq edən və hətta geniş siyasi razılaşmanın imzalanmasına gətirib çıxaracağına dair edilmiş ümidverici bəyanatları məmnunluqla alqışlayıram”. Həmçinin qeyd edilməlidir ki, bəyanatın mətni tərəflərə Andres Bürner və RF prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi, səfir Vladimir Kazimirov təklif etmişdir.

1995-ci il fevralın 3-də Minsk qrupunun həmsədrliyi atəşkəs rejimini gücləndirmə təklifi ilə Ermənistan, Azərbaycan və Artsax rəhbərliyinə müraciyyət etmişdir. Bütün 3 tərəfin razılığını aldıqdan sonra vasitəçilərAzərbaycan, Ermənistan və Artsax razılaşmanın qüvvəyə inməklə bağlı xəbərdarlıq edilib və həmçinin təcili birbaşa əlaqə qurmaq üçün Bakıda, Yerevanda və Stepanakertdə işləyən şəhərlərarası rabitənin telefon nömrələri qeyd etdi.

Bütün bu faktlardan şüfhə yoxdur ki, Budapeşt zirvəsinin yekun sənədində atəşkəs haqqında razılaşmanı təsdiq edən tərəflərə dair formul Azərbaycan, Ermənistan və Artsaxı (Dağlıq Qarabağ) nəzərdə tutur. Bu məsələdə ATƏT-in fəaliyyətində olan sədri Macarıstanın Xİ naziri Laslo Kovaçi tərəfindən aydınlıq getirilmişdi. O 1995-ci il martın 31-də Praqada keçirilmiş ATƏT-in İdarə Şurasının iclasında çıxış edərək “tərəflərin statusu barədə ATƏT-in keçmiş qərarlarını təsdiq edib. Bu isə, münaqişədə cəlb edilmiş iki iştirakçı dövlətin və münaqişənin üçüncü tərəfinin (Dağlıq Qarabağ) bütün danışıqlar prosesində, o cümlədən Minsk konfransında iştirakını nəzərdə tutur”.

Danışıqlar Minsk qrupu çərçivəsində məhz bu üçtərəfli formatla 1997-ci il aprel ayındadək davam olundu və demək olar ki, Azərbaycan tərəfindən pozuldu. Azərbaycan nizamlanmanın əsası olaraq 1996-cı il ATƏT-in Liasbon zirvəsində öz tərəfindən təqdim edilmiş kompromissiz təklifləri məcbur etməyə çalışırdı.

Diqqətəlayiqdir ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında yüksək səviyyəli ikitərəfli görüşlər keçirməyə başladılar və ATƏT ikitərəfli söhbətə ATƏT-in MQ çərçivəsinbdə aparılan danışıqların əvəzi kimi baxmırdı. Xüsusilə, 1999-cu il ATƏT İstanbul zirvəsində ATƏT iştirakçı dövlətləri Ermənistan və Azərbaycan prezidentləri arasında olan dialoqa öz dəstəyini verərək bunu davam etməsinə çağırıblar. Eyni zamanda ATƏT-in MQ çərçivəsində danışıqların yenidən başlanacağına ümid etdilər.

Şərhlərdə qeyd olunan sənədlər aşağıda təqdim olunur”.