ՈՒՂԻՂ ԵԹԵՐ
192 Kbps
128 Kbps
64 Kbps
48 Kbps
Arm Radio FM 107
Vem Radio FM 91.1
Im Radio FM 103.8
Քշիշտոֆ Պենդերեցկու հայ տատիկը ու «Չարչարանքներ՝ ըստ Ղուկասի»
2019-02-08 13:30:30

Մարկ Գրիգորյան
Հանրային ռադիոյի համար

 

Կարծում եմ՝ Քշիշտոֆ Պենդերեցկուն կարելի է անվանել մեծ կոմպոզիտոր։

Մակդիրներին նա սովոր է։ Պենդերեցկու մասին խոսում եւ գրում են որպես ապրողների մեջ ամենանշանավոր կոմպոզիտորի, անվանում՝ լեհ մեծագույն կոմպոզիտոր։ Նա իր սերնդի անվանի երաժիշտներից է, արժանացել է տասնյակ կոչումների եւ պարգեւների, համալսարանների պատվավոր դոկտոր եւ բազմաթիվ ակադեմիաների անդամ է։

Մասնագիտական ամսագրերը Պենդերեցկու երաժշտությունը բնորոշում են որպես վառ, հրապուրիչ, արտահայտիչ, նորարարական, իսկ նրա կոմպոզիտորական ոճը՝ գյուտարարական, ոչ սովորական ու միեւնույն ժամանակ նաեւ հիմնարար։


Մինչեւ Կրակովում Պենդերեցկու հետ հանդիպելը՝ գիտեի, որ նա թեեւ մի քիչ խոսում է ռուսերեն, սակայն գերադասում է շփվել լեհերենով կամ գերմաներենով։ Ինձ հետ գերադասեց զրուցել անգլերենով։

Նստած էինք ընդարձակ հյուրասենյակում, հնաոճ սեղանի մոտ, թեյ էինք խմում։ Մեր զրույցին մասնակից էր նաեւ նրա կինը՝ Էլժբետա Պենդերեցկայան։ Նրա մասին խոսելիս, չգիտես ինչու, հաճախ ասում են, որ լոկ օգնում է ամուսնուն, սակայն իրականում Էլժբետան երաժշտական մշակույթի բնագավառում անվանի գործիչ է, Բեթհովենի փառատոնի հիմնադիրն ու տնօրենը, մի քանի նվագախմբերի ստեղծող։ Զրույցի ընթացքում նա հաճախ դիմում էր ամուսնուն, նրբանկատորեն ուղղում նրան։

Մենք զրուցում էինք երաժշտության, կոմպոզիտորների եւ Պենդերեցկու հայկական արմատների մասին։

Պենդերեցկու զարմանալի բարի տատիկը


Քշիշտոֆ Պենդերեցկու տատիկի անունը Եվգենիա Շիլկեւիչ (Szylkiewicz) էր։ Հայտնի է, որ Դեմբիցայում ապրելու տարիներին նա Կրակովի հայկական տաճար էր գնում ժամերգության

Մարկ Գրիգորյան. Շատ հարցազրույցներում դուք ասել եք, որ ծնվել եք բազմազգ ընտանիքում. ձեր տատիկը հայ էր, պապիկը՝ գերմանացի, դուք ապրել եւ մեծացել եք մի քաղաքում, որտեղ շատ էին հրեաները…

Քշիշտոֆ Պենդերեցկի. Այո, սակայն ես հրեա չեմ։ Իրականում այն փոքրիկ քաղաքում, որտեղ մեծացել եմ, հրեաները 60, անգամ 70 տոկոս էին կազմում։ Անգամ մի փոքր իդիշ գիտեի։

Մ. Գ. Դուք հաճախ ասել եք, որ ձեր տատիկը հայ էր, սակայն երբեք չեք պատմել նրա մասին։

Ք. Պ. Այո, նրա հայրը հայ էր։ Գիտեք՝ տատիկիս տանն ամեն ինչ հայկական ավանդույթներով էր, թեեւ նա չէր խոսում հայերեն։ Ծնվել էր Լեհաստանի արեւելքում, Ստանիսլավով քաղաքում։ Չգիտեմ՝ ինչպես է այժմ կոչվում այդ քաղաքը։

Պենդերեցկին ծնվել է լեհական փոքրիկ Դեմբիցա քաղաքում, որի բնակչությունը 50 հազարից էլ քիչ էր։ Դեմբիցան երկրի հարավ-արեւելքում է, Կրակովից, ինչպես նաեւ ուկրաինական Լվովից եւ սլովակյան Պրեշովից ոչ հեռու՝ Արեւելյան Եվրոպայի իրականում բազմազգ տարածաշրջանում։

Քաղաքը Ստանիսլավով էր կոչվում մինչեւ Երկրորդ աշխարհամարտի սկիզբը։ Երբ 1939 թվականի սեպտեմբերի 17- ին խորհրդային զորքերը գրավեցին Լեհաստանի արեւելյան հատվածը, քաղաքը սկզբում անվանեցին Ստանիսլավ, իսկ 1962 թվականից այն սկսեց կոչվել Իվանո-Ֆրանկովսկ։ Քաղաքը հիմնվել է 1662 թվականին, այնտեղ ի սկզբանե եղել է մեծ հայկական համայնք։ Հայտնի է, որ Մարիամ Աստվածածնին նվիրված Սուրբ Կույսի հայ կաթոլիկ եկեղեցին կառուցվել է 1669 թվականին։ 19-րդ դարում հայերը կազմում էին քաղաքի բնակչության մոտ տասը տոկոսը։

Մ. Գ. Սովորաբար տատիկներին եւ թոռնիկներին շատ բան է կապում։ Նրանց միջեւ ձեւավորվում է առանձնահատուկ, շատ ամուր բարեկամություն…

Ք. Պ. Այո, այո, իհարկե։ Հիշում եմ՝ նա հրաշալի անձնավորություն էր, շատ ջերմ։ Շատ լավ տատիկ էր, շատ հոգատար։ Եվ մենք նրա հետ շատ մտերիմ էինք, չէ՞ որ երկար ժամանակ ապրել ենք նույն քաղաքում։

Մ. Գ. Իսկ հետո տեղափոխվե՞լ եք։

Ք. Պ. Այո, այո։

Զրույցին միանում է Էլժբետա Պենդերեցկայան՝ կոմպոզիտորի կինը։

-Նա ապրել է Դեմբիցայում,- ասում է Պենդերեցկայան,- ձեր ընտանիքը չէր տեղափոխվել Ստանիսլավով։

Ք. Պ. Այո, այո, իրոք։ Դեմբիցան Կրակովին մոտ է։

Է. Պ. Քո տատիկի հետ հանդիպել եմ, Քշիշտոֆ։ Նա 95 տարեկան էր։ Այն ժամանակ ապրում էր Սիլեզիայում, Չաբժե քաղաքում։ Շատ լավ տեսք ուներ, զարմանալի բարի էր։ Սակայն դրանից ոչ շատ ուշ մահացավ՝ մոտավորապես երկու տարի հետո։ Դա, կարծես, 1967 կամ 1968 թվականն էր։

Իմ մի մասնիկը գտնվում է այնտեղ…

Մ. Գ. Դուք Հայաստանում շատ եք եղել…

Ք. Պ. Ոչ, Հայաստանում ես եղել եմ ընդամենը երկու անգամ։

Է. Պ. Ոչ, Քշիշտոֆ, դու Հայաստանում եղել ես առնվազն չորս անգամ, իսկ ես ընդհանրապես տասից ավելի անգամ, քանի որ ամեն տարի մեկնում եմ Խաչատրյանի անվան մրցույթին մասնակցելու։ Իսկ Քշիշտոֆը սովորաբար մեկնում է Հայաստան, երբ այնտեղ կատարում են իր ստեղծագործությունները, երբ հրավիրում են դիրիժորության։

Մ. Գ. Իսկ հնարավոր է՝ դուք գալիս եք, որ հասկանաք, թե ի՞նչ նշանակություն ունեն ձեզ համար ձեր հայկական արմատները, թե ՞ այնուամենայնիվ ձեր այցերը բացառապես պրոֆեսիոնալ, երաժշտական բնույթ են կրում։ Ինձ թվում է՝ պետք է լինի եւ՛ մեկը, եւ՛ մյուսը։

Ք. Պ. Գուցե… Ես զգում եմ, որ իմ մի մասն այնտեղ է։ Սակայն դրա հետ մեկտեղ նաեւ Գերմանիայում է, եւ այն քաղաքում, որտեղ ապրել է իմ տատիկը եւ ծնվել իմ հայրը։ Իմ մեջ այդ ամենը խառնվել է…

Մ. Գ. Շատ վաղուց, երբ եղել եք Հայաստանում, Սերգեյ Բալասանյանից խնդրել եք հայկական պատարագի պարտիտուրան։

Ք. Պ. Ըհը…

Մ. Գ. Այդ նոտաները ձեր երաժշտության մեջ ինչ-որ դեր խաղացե՞լ են։

Ք. Պ. Ոչ։ Հասկանում եք, այդ ժամանակ արդեն ես սեփական երաժշտական լեզու ունեի։ Երիտասարդ ժամանակ, իհարկե, փնտրել եմ իմ արմատները, սակայն հետո, երբ մշակվել ու բյուրեղացել է իմ ոճը՝ ոչ։

Մ. Գ. Բայց կարդացե՞լ եք այդ պարտիտուրան։

Ք. Պ. Դա այնքան վաղուց էր…

Է. Պ. Քշիշտոֆ, սակայն դու գրել ես մի գործ Հայոց ցեղասպանության մասին։ Այդ ստեղծագործությունը ակապելլա է (այսինքն միայն երգչախումբ է կատարում՝ առանց նվագախմբի մասնակցության. – Մ.Գ.)՝ նվիրված ցեղասպանության տարելիցին եւ այնտեղ զգացվում էր հայկական երաժշտության ազդեցությունը։ Սակայն հնարավոր է, որ այդ ազդեցությունն ավելի ուշ է եղել, թեեւ չեմ բացառում՝գուցե նաև հայկական պատարագի տպավորության տակ։

 

Ստեղծագործությունը, որի մասին խոսում է Էլժբետա Պենդերեցկայան, Երրորդ սաղմոսն է։ Այն առաջին անգամ կատարել է «Հովեր» երգչախումբը 2015 թվականի մայիսին: Դա Նյու Յորքում էր, Հայոց ցեղասպանության հարյուրերորդ տարելիցին նվիրված համերգի ժամանակ: Սաղմոսը հավատքի մասին է և որ այն կարող է փրկել թշնամուց: Դա օգնության մի ողբերգական կանչ է առ Աստված:

 

«Ով Տէր, որքա՞ն շատացան իմ թշնամիները.

Շատերը վեր են կենում ինձ վերայ։

Շատերն ասում են իմ անձի համար,

թէ Սորա համար փրկութիւն չկայ Աստուծոյ մօտ։

Բայց դու, Տէր, իմ, ասպարն ես,

իմ փառքը եւ իմ գլուխը բարձրացնողը։

Իմ ձայնովն աղաղակում եմ դէպի Տէրը,

եւ նա պատասխանում է ինձ իրան սուրբ սարիցը։

(…) Տիրոջն է փրկութիւնը.

Քո ժողովրդի վերայ լինի քո օրհնութիւնը»։

Ավանդույթներն ու ազդեցությունը
 

Մ. Գ. Ձեր երաժշտության մեջ միախառնվել են շատ ազդեցություններ եւ ավանդույթներ։ Երեւի ճիշտ կլինի խոսել ավանդույթների, այլ ոչ թե ազդեցության մասին։

Ք. Պ. Այո, այո…

Մ. Գ. Եվ եթե դրանք թվարկենք, ապա, իհարկե, պետք է ընդգծել կաթոլիկ ավանդույթը, ուղղափառ կան նաեւ արեւելաեվրոպական հրեաների այսպես կոչված «կլեզմեր» ոճի ավանդույթներ։

Է. Պ. Եվ ոչ միայն…

Մ. Գ. Եվ ոչ միայն։ Կան նաեւ Շոպենից եկող լեհ-ֆրանսիական ավանդույթներ։ Եվ այդ ամենն ստեղծում է մի մեծ խառնուրդ… Ինչպե՞ս է ձեզ հաջողվել գտնել սեփական երաժշտական լեզուն այդ ավանդույթների խառնարանում։

Ք. Պ. Իմ երաժշտական լեզուն քանիցս փոխվել է։ Սկզբում այն գտնվում էր Բախի եւ Բեթհովենի մեծ ավանդույթների ազդեցության տակ…

Մ. Գ. Այսինքն, դա գերմանակա՞ն ավանդույթն էր։

Ք. Պ. Այո, անշուշտ։ Ըստ էության, մենք Գերմանիայում ապրել ենք 1966-ից մինչև 1971 թվականները:

Է. Պ. Այո: Սկզբում ապրել ենք Էսսենում, որտեղ Քշիշտոֆը Ֆոլկվանդի բարձրագույն դպրոցի պրոֆեսոր էր, հետո տեղափոխվեցինք Բեռլին, որտեղ նա DAAD-ի (Deutscher Akademischer Austauschdienst) կրթաթոշակ շահեց։ Այնուհետեւ մենք մեկուկես տարի ապրեցինք Ավստրիայում, Վիեննայում, որտեղ նա ռադիոյի խորհրդական էր, հետո տեղափոխվեցինք Միացյալ Նահանգներ։

Ք. Պ. Գիտեք, ողջ կյանքում ցանկացել եմ սեփական երաժշտություն գրել` առանց որեւէ ազդեցության։ Թեեւ, իհարկե, ազդեցությունները կային։ Սակայն դա ինձ համար այնքան էլ կարեւոր չէ, որովհետեւ միշտ ձգտել եմ սեփականն ստեղծել։ Հավանաբար, անհնար է գրել երաժշտություն եւ որեւէ ազդեցության չենթարկվել։

Մ. Գ. Սակայն հասկանալի է, որ կա հիմք, որի վրա սեփական տունն եք կառուցել։

Ք. Պ. Հիմք… Դա, անտարակույս, գերմանական երաժշտական ավանդույթներն են։ Առաջին հերթին՝ Բախը։

Մ. Գ. Եվ, լինելով Բախի ազդեցության տակ, գրել եք ավանգարդիստակա՞ն երաժշտություն…

Ք. Պ. Այո, սակայն ազդեցություն չի նշանակում, որ նմանակել եմ։ Փորձել եմ գրել իմ սեփական երաժշտությունը, եւ այդպես բոլոր անցած տարիներին, իսկ գրում եմ արդեն կես դարից ավելի։ Իհարկե, ազդեցություն կա։ Հիմնական ազդեցությունները, սակայն, իմ գրած երաժշտության մեջ գրեթե չեն երեւում։

Մ. Գ. Հասկանալի է, որ պետք է լինի ազդեցություն, դուք պետք է ունենայիք երաժշտական նախորդներ… Եվ ես, իհարկե, գիտեմ ձեր եւ Շոստակովիչի միջեւ բազմաբնույթ կապերի մասին։ Կարելի՞ է ասել, որ դուք գրում եք լեհական երաժշտություն, թե՞ այնուամենայնիվ ձեր երաժշտությունն ավելի ընդգրկուն է՝ եվրոպական։

Ք. Պ. Եվրոպական, իհարկե։ Հնարավոր է, երբ երիտասարդ էի, ստեղծագործելիս օգտագործում էի լեհական ժողովրդական երգեր, բայց դա շատ կարճ շրջան էր։ Իմ երաժշտության վրա ազդեցությունները պետք է փնտրել այլ տեղում, եթե այն կա։ Իսկ այն իհարկե կա. գերմանական պոլիֆոնիստներն են։ Մի շրջան կար, որ շատ էի հավանում ֆրանսիական երաժշտությունը։ Եվ, իհարկե, ռուսականը՝ Մուսորգսկի, Չայկովսկի…

Մ. Գ. Իսկ անգլիակա՞նը։ Օրինակ՝ Էլգարը։

Ք. Պ. Ոչ, ոչ եւ ոչ։ Ոչ մի դեպքում։ Էլգարը Լեհաստանում ամենաճանաչված կոմպոզիտորը չէ։ Լեհական ավանդույթները ավելի շատ հիմնված են գերմանական երաժշտության վրա։

Հեղինակը եւ ունկնդիրները

Մ. Գ. Խորհրդային տարիներին մենք ԽՍՀՄ- ում ամբողջությամբ կտրված էինք Արեւմուտքից երկաթյա վարագույրով։ Սակայն թվում է, որ ձեզ համար Լեհաստանում դեպի Արեւմուտք պատուհանը մի քիչ ավելի մեծ էր, քան մեզ համար։ Դուք, օրինակ, հնարավորություն ունեիք շփվել գործընկերների հետ:

Ք. Պ. Իհարկե, եւ ընդհանրապես ապրել Լեհաստանից դուրս։ Կա մեծ տարբերություն [այս առումով] Ռուսաստանի եւ Լեհաստանի միջեւ։

Մ. Գ. Ձեր հարցազրույցներից մեկում ասել եք, որ երաժշտությունը՝ դասական երաժշտությունը, գրվում է նախապատրաստված, գիտուն ունկնդրի համար, այսինքն` նրանց համար, ովքեր կարող են այն հասկանալ։ Պարտադիր չէ դա էլիտար արվեստ լինի, սակայն կա հասկանալու խնդիրը, քանի որ նախապատրաստված ունկնդիրներն այնքան էլ շատ չեն։ Ստացվում է, որ ձեզ համար կարեւոր չէ, հասկանո՞ւմ են ձեր երաժշտությունը [ընդ որում, ոչ միայն նրբաճաշակ քննադատները, այլ նաև հասարակ մարդիկ]։

Ք. Պ. Գիտեք, ես իմ երկար կյանքի ընթացքում շատ բան եմ ասել, որոնք այսօր չէի կրկնի։

Մ. Գ. Հասկանալի է։ Մենք բոլորս փոխվում ենք։

Ք. Պ. Իհարկե։ Տարիներ առաջ ինձ շատ չի մտահոգել, [ինչպես է ընկալվում իմ երաժշտությունը]։ Դա ինձ համար խնդիր չէր։ Ես դա առանձնապես կարեւոր չեմ համարել։ Փորձել եմ գրել իմ սեփական երաժշտությունը եւ վերջ։

Է. Պ. Մենք վերջերս վերադառնում էինք Շչեցինից, որտեղ կատարում էին «Երուսաղեմի յոթ դարպասները» ստեղծագործությունը։ Դահլիճը լիքն էր։ Փողոցում անցորդները կանգնեցնում էին ամուսնուս ու ասում, թե այդ գործը ինչքան խորն է իրենց հուզել։ Լսարանը, հասկանալի է, շատ կարեւոր է Քշիշտոֆի համար, հատկապես այժմ՝ նրա տարիքում։ Շատ կարեւոր է, որ նրա երաժշտությունն ընկալեն, հասկանան եւ լսեն։

Մ. Գ. Ասացեք, երբ երաժշտություն եք գրում, լինո՞ւմ է, որ ձեր գլխում ձեւավորվում է ինչ-որ սյուժե, ինչ-որ պատմություն, որը ցանկանում եք ներկայացնել երաժշտական միջոցներով։

Ք. Պ. Ոչ։ Երաժշտությունն ինձ համար մաքուր աբստրակցիա է՝ վերացականություն։ Ես փորձում եմ դա չանել, թեեւ որոշ ստեղծագործություններում կարելի է տեսնել հատվածներ… Սակայն՝ ոչ։ Ոչ։

Մ. Գ. Եվ դա երաժշտության եւ պոեզիայի կամ, ասենք, կերպարվեստի տարբերությունն է, քանի որ անգամ նկարները հաճախ պատմություններ են պատմում։ Սակայն, երբ երաժշտություն եմ լսում, ցանկացած երաժշտություն, մտքում ստեղծում, կազմում եմ ինչ-որ պատմություն։ Ստացվում է, որ երաժշտությունը վերացական է, սակայն, երբ լսում եմ, այն տեղափոխում եմ սյուժեների եւ պատմությունների հարթություն։ Դուք դրա մասին մտածո՞ւմ եք, թե՞ ձեզ համար մեկ է։

Ք. Պ. Պետք է ասել՝ դուք ամեն ինչ կարող եք գտնել իմ երաժշտության մեջ։ Անգամ այն, ինչն ասացիք։ Եվ իմ երաժշտությունը փոխվել է այս 40 կամ 50 տարիների ընթացքում։ Այն փոխվել է համարյա ամեն տարի։

Մ. Գ. Ի՞նչ եք կարծում, կարելի՞ է ձեզ անվանել պոստմոդեռնիստ կոմպոզիտոր։

Ք. Պ. Կարող եք այդպես անվանել։ Իսկ ես անգամ չգիտեմ, ինձ համար մեկ է…


Առանց նրանց երաժշտությունն այլ կլիներ...



 

Մ. Գ. Երեւանում դասական երաժշտությանը նվիրված ռադիոծրագիր ունեմ։ Եվ, եթե դուք իմ ծրագրի հյուրը լինեիք, ես կխնդրեի նշել մի քանի ստեղծագործություն, առանց որի երաժշտությունն այսօր բոլորովին այլ կլիներ։ Այնպիսի ստեղծագործություններ, որոնք փոխել են հենց երաժշտությունը կամ երաժշտության մասին մեր վերաբերմունքը։ Ի՞նչ ստեղծագործություններ կանվանեիք։

Ք. Պ. Եկեք ձեզ կոմպոզիտորներ ասեմ՝ ոչ թե ստեղծագործություններ։

Մ. Գ. Լավ։

Ք. Պ. Բեթհովեն։ Ինձ համար նա միշտ եղել է ու կլինի շատ կարեւոր կոմպոզիտոր, թեեւ ես չեմ գրում նրա ոճով կամ գեղագիտությամբ։ Սակայն ես Բեթհովենին, եւ ըստ էության գերմանական երաժշտությունը, համարում եմ իմ երաժշտության մեջ կարեւոր փուլ։ Ես սովորել եմ գերմանական ստեղծագործություններ, նրանց պոլիֆոնիան՝ բազմաձայնությունը, եւ դա փոխել է իմ երաժշտական կյանքը։

Մ. Գ. Բեթհովենը որպես սիմֆոնի՞ստ, թե՞, ասենք, Բեթհովենի ուշ շրջանի կվարտետները՝ քառյակները։

Ք. Պ. Սիմֆոնիաները։ Վերջին քառյակները, իհարկե, կատարելապես հանճարեղ են, բայց ես դրանց անդրադարձել եմ [իմ ստեղծագործության] ուշ, ոչ վաղ շրջանում, երբ ուսանող էի, ապա երիտասարդ կոմպոզիտոր։ Այն ժամանակ, երևի, դրանք անգամ չէի հասկանում։

Մ. Գ. Ուրեմն, ունենք Բեթհովեն։ Հետո՞։

Ք. Պ. Բախ, իհարկե։ Բայց եւ ոչ միայն նա։ Դեբյուսի, օրինակ, Ռավել, ես նրանց ուսումնասիրել եմ ուշ։ Հետո Մուսորգսկի, որն ինձ վրա շատ մեծ ազդեցություն է թողել։ Մուսորգսկին հանճարեղ է։ Շոստակովիչ։ Մեսիանը ավելի քիչ, քան նրանք։

Մ. Գ. Պրոկո՞ֆեւը։

Ք. Պ. Այո, օ՛, այո։ Հիասքանչ երաժշտություն։ Պրոկոֆեւի երաժշտության մեջ այնքան լույս կա, այնպիսի սքանչելի հումոր կա…

Է. Պ. Իսկ Ստարվինսկի՞ն։

Ք. Պ. Նա բավականին ծանր մարդ էր՝ սարկաստիկ խառնվածքով։ Ինձ միշտ նրա երաժշտությունը դուր է եկել, սակայն նրան չեմ սիրել։

Մ. Գ. Բայց նրա երաժշտությունը շքեղ է, պայծառ…

Ք. Պ. Նրա որոշ ստեղծագործություններ բացառիկ են՝ «Պետրուշկա», «Սրբազան գարուն»…

Մ. Գ. Իսկ ո՞ր երկը կանվանեիք ձեր ստեղծագործության գագաթնակետը։

Ք. Պ. Օ՜, շատ դժվար հարց է, քանի որ ես այնքան շատ եմ գրել… Սակայն իմ ամենակարեւոր ստեղծագործություններից մեկը՝ անգամ կասեի ամենակարեւոր ստեղծագործությունը, «Չարչարանքները ըստ Ղուկասի»-ն է։ Ես երիտասարդ էի, հետազոտում էի աշխարհը եւ այդ տարիներին՝ 60-ական թվականներին, Լեհաստանում մշակութային հեղափոխության ժամանակներ էին։ Եվ ես այդ հեղափոխության մասն էի։ Այդ տարիները՝ 50-ականների վերջ եւ 60-ականների սկիզբ, ինձ համար ամենաբեղունն էին։

Մ. Գ. Իսկ երբեւէ մտածե՞լ եք ավանգարդիստական երաժշտությանը վերադառնալու մասին։ Այնպիսին, որը գրել եք 60-ական թվականներին։

Ք. Պ. Ոչ, դա անցյալում էր, երբ ես երիտասարդ էի։ Այն ժամանակ դա շատ կարեւոր էր։ Առանց ավանգարդի, որն ինձ համար հայտնաբերեցի բավականին վաղ, ես չէի կարող զարգանալ որպես կոմպոզիտոր։ Այժմ՝ դա անցյալում է։

0:00
0:00

Հարցազրույցը պատրաստվել է Հայաստանի հանրային ռադիոյի և լեհական Ադամ Միցկեվիչի ինստիտուտի համատեղ նախագծի շրջանակներում:

Լուսանկարները` Եվգենի Կլիմակինի և Մարկ Գրիգորյանի